Pasażer pijanego kierowcy: odszkodowanie i odpowiedzialność

Pasażer to też osoba poszkodowana

Gdy kierowca po alkoholu powoduje wypadek, pasażerowie często odnoszą najcięższe obrażenia. Ich roszczenia obsługuje zwykle ubezpieczenie OC pojazdu. Art. 34 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych mówi, że odszkodowanie z OC przysługuje, jeżeli posiadacz lub kierujący są obowiązani do naprawienia szkody wyrządzonej w związku z ruchem pojazdu, w tym szkody na osobie.

Przy podwiezieniu znajomego za darmo działa szczególna reguła. Art. 436 § 2 Kodeksu cywilnego stanowi, że wobec osób przewożonych z grzeczności posiadacz pojazdu odpowiada „tylko na zasadach ogólnych”, czyli na podstawie winy (art. 415 kc). Oprócz odszkodowania za szkodę majątkową sąd może przyznać zadośćuczynienie za krzywdę (art. 445 § 1 kc).

Ubezpieczyciel, który wypłaci pieniądze, może potem zażądać ich zwrotu od kierowcy, który wyrządził szkodę po alkoholu (art. 43 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych). To sprawa między ubezpieczycielem a kierowcą. Nie odbiera pasażerowi prawa do odszkodowania. Praktyczne kroki po wypadku opisujemy w poradniku dla poszkodowanych w wypadkach.

Przyczynienie się, czyli art. 362 Kodeksu cywilnego

Najważniejszy przepis jest krótki: „Jeżeli poszkodowany przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody, obowiązek jej naprawienia ulega odpowiedniemu zmniejszeniu stosownie do okoliczności, a zwłaszcza do stopnia winy obu stron”.

Przepis nie wymienia pasażerów ani alkoholu. To sądy oceniają, czy wejście do auta z kierowcą po alkoholu było przyczynieniem się do szkody. W orzeczeniach widać kilka powtarzających się pytań: czy pasażer wiedział, że kierowca pił, czy miał wybór i czy wypadek miał związek ze stanem kierowcy.

Co powiedział Sąd Najwyższy

W sprawie zakończonej wyrokiem z 29 października 2008 r. (IV CSK 243/08) pasażer spędził z kierowcą wieczór, podczas którego wszyscy pili alkohol, a potem z nim pojechał. Doszło do wypadku. Sąd apelacyjny uznał, że pasażer wiedział o nietrzeźwości kierowcy, i powołał się na „ugruntowany w judykaturze pogląd, że osoba decydująca się na jazdę samochodem z kierującym, który spożywał alkohol, przyczynia się, i to w stopniu znacznym, do szkody doznanej w wypadku, jeżeli wypadek ten pozostawał w związku ze stanem nietrzeźwości kierowcy”. W tamtej sprawie zadośćuczynienie obniżono o połowę. Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną pasażera.

W tym samym wyroku Sąd Najwyższy zastrzegł jednak: „Przyczynienie się poszkodowanego do powstania szkody jest warunkiem zastosowania art. 362 k.c., ale nie przesądza automatycznie ani o obniżeniu odszkodowania w ogóle, ani o stopniu jego obniżenia”. W każdej sprawie potrzebna jest „konkretna, zindywidualizowana ocena”. Obniżenie o połowę było więc wynikiem tamtych okoliczności, a nie stałą stawką.

Drugi przykład pokazuje, jak dużo zależy od faktów. W sprawie, w której Sąd Najwyższy wydał wyrok 13 marca 2013 r. (IV CSK 512/12), sąd apelacyjny ustalił, że pasażer nie wsiadł do auta prowadzonego przez osobę nietrzeźwą. Nietrzeźwa osoba miała usiąść za kierownicą tylko na chwilę, żeby zawrócić, a potem niespodziewanie odjechała wbrew woli pasażerów. Sąd uznał przyczynienie tylko z innego powodu: pasażer odpiął pasy, próbując ratować się przed wypadkiem, a bez tego skutki zdarzenia byłyby mniej dotkliwe. Sam Sąd Najwyższy rozstrzygał w tej sprawie o odsetkach. Ustalenia o przyczynieniu pochodzą z wyroków sądów niższych instancji, opisanych w jego uzasadnieniu.

W obu sprawach ubezpieczyciel przy wypłacie przyjął przyczynienie pasażera w wysokości 70 %. Sądy ustaliły je niżej: w pierwszej sprawie na 50 %, w drugiej na 15 %. Stanowisko ubezpieczyciela nie zamyka więc sprawy.

Czy pasażer odpowiada karnie

Art. 178a kk dotyczy osoby, która prowadzi pojazd mechaniczny w stanie nietrzeźwości. Pasażer, który tylko jedzie, nie prowadzi pojazdu, więc z tego przepisu nie odpowiada. Są jednak sytuacje, w których przepisy sięgają dalej niż do osoby za kierownicą.

Właściciel albo użytkownik auta. Art. 96 § 1 pkt 3 Kodeksu wykroczeń dotyczy właściciela, posiadacza, użytkownika lub prowadzącego pojazd, który na drodze publicznej dopuszcza do prowadzenia pojazdu osobę w stanie po użyciu alkoholu. Od 29 stycznia 2026 r. grozi za to kara ograniczenia wolności albo grzywny nie niższej niż 1000 zł. Przepis mówi wprost o stanie po użyciu (od 0,2 do 0,5 promila). Czy ten przepis obejmuje także dopuszczenie osoby nietrzeźwej, ocenia sąd; w grę wchodzi wtedy art. 179 kk, jeśli ciąży na kimś szczególny obowiązek. Progi wyjaśniamy w tekście o progach promili.

Osoba ze szczególnym obowiązkiem. Art. 179 kk przewiduje grzywnę, karę ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2 dla tego, kto „wbrew szczególnemu obowiązkowi” dopuszcza do prowadzenia pojazdu osobę w stanie nietrzeźwości. Za to przestępstwo sąd orzeka też świadczenie na Fundusz Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej w wysokości co najmniej 5000 zł (art. 43a § 2 kk). Art. 179 nie wskazuje, na kim ciąży taki szczególny obowiązek. Ocenia to sąd w konkretnej sprawie.

Namawianie i pomoc. Kodeks karny zna podżeganie (nakłanianie innej osoby do czynu zabronionego, gdy chce się, żeby go popełniła) i pomocnictwo (ułatwienie czynu w takim zamiarze, „w szczególności dostarczając narzędzie, środek przewozu”) - art. 18 § 2 i 3 kk. Sąd wymierza za nie karę w granicach przewidzianych dla sprawcy (art. 19 § 1 kk). Czy namawianie pijanego znajomego do jazdy albo wręczenie mu kluczyków spełnia te warunki, zależy od zamiaru i okoliczności. Rozstrzyga sąd.

Motocykl i motorower. Art. 45 ust. 2 pkt 2 Prawa o ruchu drogowym zabrania kierującemu przewożenia osoby nietrzeźwej lub po użyciu alkoholu na rowerze, motorowerze albo motocyklu, chyba że w bocznym wózku. To obowiązek kierującego: za takie naruszenie na motorowerze albo motocyklu otrzymuje on 10 punktów karnych (pozycja J 24 rozporządzenia o ewidencji kierujących).

Co możesz zrobić jako pasażer

Nie wsiadaj. To najprostsza decyzja i jedyna, która chroni Cię w całości. Zdanie „to tylko kawałek” niczego nie zmienia. Najłatwiej jest ustalić powrót, zanim ktokolwiek zacznie pić. Jak rozmawiać z kimś, kto sięga po kluczyki, opisujemy w tekście znajomy chce jechać po alkoholu.

Zaproponuj konkret. Taksówka, nocleg, ktoś trzeźwy za kierownicą. Gdy masz gotowe rozwiązanie, łatwiej odmówić jazdy bez kłótni.

Nie zamieniaj się „na trochę”. Jeśli też pijesz, zamiana miejsc nic nie daje. Progi promili z ustawy są takie same dla każdego, kto prowadzi. Wyjątek to kierowca w nowym okresie próbnym (prawo jazdy kategorii B uzyskane od 4 września 2026 r.), który nie może prowadzić samochodu po żadnej ilości alkoholu (więcej w tekście o młodych kierowcach i kursantach).

Gdy już jedziesz. Jeśli w trakcie jazdy zorientujesz się, że kierowca jest pod wpływem alkoholu, poproś o zatrzymanie w bezpiecznym miejscu i wysiądź. Zapnij pasy na każdej trasie: w jednej z opisanych spraw odpięte pasy wpłynęły na wysokość odszkodowania, choć pasażer odpiął je w odruchu ratowania się.

Gdy kierowca odjeżdża bez Ciebie. Dzwoń pod 112 i podaj markę, kolor, numer rejestracyjny i kierunek jazdy. Nie zatrzymuj auta siłą i nie stawaj przed nim.

Po wypadku. Wezwij pomoc, a gdy to możliwe, zapisz dane świadków i nazwę ubezpieczyciela OC auta. Te informacje przydadzą się przy zgłaszaniu szkody, nawet jeśli ubezpieczyciel podniesie zarzut przyczynienia.

Ten tekst opisuje przepisy i przykłady z orzecznictwa, ale nie rozstrzyga konkretnej sprawy. To, czy pasażer przyczynił się do szkody i w jakim stopniu, zależy od faktów i dowodów. Jeśli ubezpieczyciel obniżył Ci odszkodowanie albo toczy się postępowanie, skonsultuj sprawę z adwokatem lub radcą prawnym.